Udzielanie zwolnień od pracy na podstawie art. 31 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych

1. Przepis art. 31 ust. 3 przyznaje prawo do odpłatnego zwolnienia od pracy „na czas niezbędny do wykonania doraźnej czynności wynikającej z funkcji związkowej” danego pracownika, „jeżeli czynność ta nie może być wykonana w czasie wolnym od pracy”. Uprawnienie to przysługuje zarówno działaczowi korzystającemu ze zwolnienia stałego częściowego (art. 31 ust. 1 pkt 1), jeżeli wykonanie doraźnej czynności przekracza czas realizowanego zwolnienia stałego, jak i każdemu innemu działaczowi będącemu członkiem władz zakładowych (międzyzakładowych), np. komisji zakładowej czy komisji oddziałowej, funkcjonującej u konkretnego pracodawcy. Przekazanie tego uprawnienia członkowi komisji oddziałowej staje się aktualne zwłaszcza w przypadku rozbudowanych struktur pracodawcy i konieczności upoważnienia komisji oddziałowej do współdziałania z przedstawicielem pracodawcy w danej jednostce organizacyjnej. Należy przy tym zauważyć, że udzielenie zwolnienia nie jest warunkowane członkostwem związkowca w zarządzie organizacji: wystarcza sam fakt niezbędności podjęcia czynności wynikającej „zjego funkcji związkowej”.

 

Nabycie analizowanego uprawnienia norma uzależnia od konieczności wykonania w godzinach pracy doraźnej czynności. Czynnością doraźną jest czynność, której podjęcie jest niezbędne w oznaczonym dniu czy ściśle wyznaczonej godzinie lub w danym okresie czasu. Konieczność jej realizacji może pojawić się nagle, czasami w trybie interwencyjnym, a czasami z pewnym wyprzedzeniem (np. spotkanie KZ z pracodawcą w celu uzgodnienia regulaminu pracy), ale może być także efektem działań regularnych, planowanych przez określony podmiot (np. zebranie danego organu odbywające się w każdy drugi wtorek miesiąca). Czynność doraźna nie powinna być zatem rozumiana jedynie jako czynność nagła czy niespodziewana. Jej niezbędność może być wynikiem okoliczności bądź decyzji oznaczonego organu, który powiadamia o terminie spotkania. Sąd Najwyższy w wyroku z 6.06.2001 r. (I PKN 460/00, Prok. i Pr. 2002/12/48, LEX nr 52 259) potwierdza taką interpretację, wyjaśniając, iż czynność „ma charakter doraźny, czyli niecierpiący zwłoki”. Nie można jej zatem zrealizować w innym terminie. Sąd dopowiada, że „jej podjęcie w tym dniu jest niezbędne dla zachowania praw związku, jego członków lub innych pracowników, którym związek zapewnia ochronę”. Wymóg ten jest spełniony, gdy działacz broniący innego pracownika spotyka się z przedstawicielem pracodawcy, ale również doniosłe dla zachowania praw związku jest uczestnictwo działacza w szkoleniu, w ramach którego nabywa umiejętność takiej skutecznej obrony. Trzeba z całą mocą podkreślić, iż pojecie czynności doraźnej nie może być utożsamiane z czynnością krótkotrwałą. Ustawodawca nie określa granic czasowych takich działań, w uzasadnieniu wskazanego wyroku także nie ma wzmianki o czasie trwania takiej czynności. W zależności od potrzeb

czynnością doraźną może być spotkanie trwające np. 2 godziny, negocjacje dotyczące treści układu zbiorowego pracy podejmowane codziennie w okresie tygodnia, czy szkolenie związkowe przewidziane na 3 lub 5 dni.

2. Fundamentalne znaczenie dla rozstrzygnięcia rozważanych problemów ma wyrok Sądu Najwyższego z 13.01.2005 r. (II PK 117/04, OSNP 2005/16/246), który formalnie dotyczy uprawnienia z art. 25 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych, ale z uwagi na identyczność konstrukcji (w art. 25 ust. 2 jest mowa o funkcji „poza zakładem pracy”) znakomicie służy interpretacji art. 31 ust. 3. Sąd Najwyższy stwierdza w uzasadnieniu: „Mimo braku stosownego uregulowania należy jednak przyjąć, że obowiązek udzielenia zwolnienia ma charakter bezwzględny w tym sensie, że ciąży na pracodawcy niezależnie od możliwości udzielenia pracownikowi zwolnienia w określonym czasie. Pracodawca nie może też oceniać istnienia obiektywnych przesłanek (…), ani kwestionować potrzeby dokonania czynności związkowej (…), czasu niezbędnego do jej wykonania, doraźności czynności wynikającej z funkcji związkowej, jak i wykazywać, że czynność ta może być wykonana w czasie wolnym od pracy, gdyż w kwestiach tych decyduje samorządnie związek zawodowy. Weryfikacja lub kontrola tych okoliczności i odmowa zwolnienia naruszałaby gwarancje prawidłowego i skutecznego funkcjonowania związku (…). Należy także pamiętać, że odmowa udzielenia doraźnego zwolnienia może być uznana za karalne utrudnianie działalności związkowej (art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o związkach zawodowych)”.Sąd podkreśla następnie, że pracownik nie może samowolnie zaprzestać wykonywania pracy, ani „sam sobie udzielić zwolnienia”, gdyż jest to kompetencja pracodawcy. Zgodnie z sentencją wyroku „zwolnienie pracownika od pracy zawodowej na czas niezbędny do wykonania doraźnej

czynności wynikającej z jego funkcji związkowej (…) następuje według zasad przewidzianych w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz. U. Nr 60, poz. 281)”. W myśl przepisu § 2 ust. 1 tego rozporządzenia pracownik powinien uprzedzić pracodawcę o przyczynie i przewidywanym okresie nieobecności w pracy, jeżeli przyczyna tej nieobecności jest z góry znana. W celu uzyskania zwolnienia konieczne jest zatem uprzednie zawiadomienie pracodawcy.

3. W odniesieniu do obu rodzajów zwolnień, stałych i doraźnych, ustawodawca przewiduje zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia. Zasady obliczania tego wynagrodzenia doprecyzowuje m. in. § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 11.06.1996 r. (Dz. U. nr 71, poz. 336).

dr Waldemar Uziak 

Stan prawny na dzień: 16 maja 2012 r.

 

Download PDF
Powrót Drukuj stronę