Tajemnice dzielnic Gdańska

Nazwy dzielnic Gdańska mają różną etymologię; jedne łatwo rozszyfrować, inne nadal są trudne do wyjaśnienia, ale są i takie, jak na przykład Oliwa, których pochodzenie z pozoru nie powinno budzić wątpliwości, a jednak niejednego mieszkańca tej pięknej dzielnicy wyjaśnienie nazwy zaskoczy.

 

Brzeźno

Dzielnica miasta położona nad Zatoką Gdańską dawniej była wsią rybacką. Najstarsze zapisy nazwy pochodzą z XIV i XV wieku: Bresno z 1323 r., a Bresin z 1480 r. Różnice w zapisie nazwy (jedna zakończona na „-no”, druga na „-in”) stanowią potwierdzenie typowego niemieckiego pomieszania słowiańskich nazw. Postać Brzeźno jest udokumentowana w 1881 r. Nazwa Brzeźno1) została utworzona od wyrazu pospolitego brzoza poprzez dodanie formantu „-no”. Prawdopodobnie najpierw stanowiła nazwę jeziora, a potem osady i wsi.

Istnieje także hipoteza, że nazwa odnosi się do nadmorskiego położenia i powstała od słowa brzeg.

Uwaga! Przymiotnik od nazwy Brzeźno to – brzeźnieński, np. brzeźnieński park, brzeźnieńska plaża.

 

Oliwa

Na terenie gdańskiej dzielnicy Oliwa znajdowała się niegdyś osada słowiańska. W 1188 r. powstał tu klasztor cysterski. Najstarsze zapisy nazwy Oliwa pochodzą z XII wieku; wszystkie – zarówno łacińskie, jak i niemieckie oraz polskie – dadzą się odczytać jako Oliwa, np.: Olyva, Oliua, Oleva, Olywa (1491 r.), Oliva (1534 r.). Etymologia nazwy Oliwa budzi wiele wątpliwości. Powszechnie uważa się, że nazwę nadali cystersi, nawiązując do Góry Oliwnej (łac. mons Olivarum) w Jerozolimie. Jednak osada istniała już przed założeniem klasztoru i dlatego językoznawcy dowodzą, że jej miano pochodzi od nazwy rzeki *Oławy2) lub *Olawy. Jedni uważają, że nazwa rzeki wywodziła się od rzeczownika nazywającego rodzaj piwa, bo woda w rzece miała barwę piwa, inni – że nazwa zawierała pierwiastek praindoeuropejski o znaczeniu ‘wilgoć, wodnistość, śluzowatość, śliskość’ lub pierwiastek o znaczeniu ‘biały’. Profesor Górnowicz3) pisał, że miejscowość przybrała postać Oliwa w wyniku skojarzenia starej nazwy rzeki z podobnie brzmiącą – Góra Oliwna. Niezwykła w polskiej toponimii nazwa Oliwa doczekała się wielu legend i ludowych opowieści, w których nawiązywano do gałązki oliwnej lub drzewka oliwnego.

 

Polanki

W Oliwie znajduje się ulica Polanki, która przez wieki była głównym traktem pocztowym prowadzącym z Gdańska, przez Wrzeszcz, do znajdującego się w Oliwie opactwa cystersów.

Najstarszy zapis Polane pochodzi z 1279 r. Mamy tu przykład typowego dla niemieckiego zastępowania końcówki „-y” przez końcówką „-e”. Nazwa wywodzi się od rzeczownika polana, znaczącego ‘łąka w lesie’. Nazwa z czasem uległa zdrobnieniu i dlatego mamy: Polanki.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Polanki brzmi – polanecki, np. polanecki dwór.

 

Jelitkowo

Przy ujściu Oliwskiego Potoku mieści się nadmorska część Gdańska – Jelitkowo; dawniej wieś rybacka. Najstarszy zapis nazwy Jelitkowo pochodzi z 1570 r. W dokumentach widnieją też zapisy typu Glotkowo, wynikające z niemieckiego mieszania „j” z „g”. Jelitkowo jest nazwą dzierżawczą (wskazującą na właściciela), powstałą od nazwy osobowej Jelitko i formantu „-owo”. Jak dowodził Górnowicz, nazwa Jelitkowo nie ma nic wspólnego z wyrazami „głód” lub „głodowy”; chociaż i takie etymologie się pojawiały.

Barbara Ellwart

 

1) Brzeźno to nazwa topograficzna, czyli związana z ukształtowaniem, wyglądem i właściwościami terenu.

2) Zrekonstruowane formy oznacza się gwiazdką: *.

3) Hubert Górnowicz (1922-1986) – językoznawca, prof. Uniwersytetu Gdańskiego.

 

Tajemnice dzielnic Gdańska (cz. 2)

W części pierwszej artykułu o tajemnicach dzielnic Gdańska poznaliśmy etymologię nazw: Brzeźno, Oliwa, Polanki, Jelitkowo, tym razem będziemy rozszyfrowywali pochodzenie nazw: Wrzeszcz, Przymorze, Zaspa, Żabianka i Orunia.

 

Wrzeszcz

Historia Wrzeszcza, podobnie jak i innych dzielnic Gdańska, sięga dawnych wieków. Po raz pierwszy osada została wspomniana w dokumencie księcia Świętopełka z 1263 r.

Nazwa Wrzeszcz1) pochodzi od rzeczownika „wrzos”, bo niegdyś na tych terenach znajdował się las z wrzosowiskiem.

Najstarsze zapisy nazwy to m.in.: Vriezst (1263 r.), Vriest (1283 r.) Vriscze, Vrieze (1295 r.) – odczytywane jako Wrzeszcz.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Wrzeszcz brzmi: wrzeszczański, np. wrzeszczański wiadukt, wrzeszczańska Galeria Bałtycka.

 

Przymorze

Dzisiejsze Przymorze to obszar w północnej części Gdańska, zaś pierwotnie była to wieś. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XI w., zaś najstarsze zapisy nazwy pojawiły się wśród nazw wsi oliwskiego klasztoru w XIII w. W 1279 r. wieś zapisano jako Primore, a w 1283 r. jako Prsimore. Przymorze to nazwa topograficzna utworzona od wyrażenia przyimkowego przy morzu.

 

Zaspa

Współczesna część Gdańska granicząca z Przymorzem, zwana Zaspą, powstała na terenie zajmowanym do 1974 r. przez lotnisko. Pierwotnie Zaspą nazywano osadę, a później wieś położoną nad jeziorem Zaspa. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z przełomu XII i XIII w., kiedy to była stanicą rybacką.

Nazwa, obecnie już nieistniejącego, jeziora pochodziła prawdopodobnie od nazwy piaszczystego pagórka *Zaspa2), a ta z kolei od kaszubskiego wyrazu zaspa, znaczącego ‘pagórek usypany z piasku’; a zatem Zaspa jest nazwą topograficzną.

Pierwsze zapisy nazwy wyglądały następująco: Saspa (1235 r.), Zaspa (1283 r.). Przejściowo w XVII w. i zaraz po II wojnie światowej stosowano nazwę w liczbie mnogiej „Zaspy”, ale w 1948 r. przywrócono tradycyjną nazwę Zaspa w liczbie pojedynczej.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Zaspa brzmi: zaspiański, np. zaspiański park.

 

Żabianka

Dzielnica Gdańska zwana Żabianką (oficjal.: Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia), granicząca z Sopotem, to niegdyś osada, której historia sięga XVII/XVIII w.

Żabianka jest nazwą topograficzną powstałą od nazwy stawu, który dziś już nie istnieje. Najpierw nazwa składała się z dwóch wyrazów: Żabi Staw, a później z przymiotnika „żabi” i formantu „-anka” powstał rzeczownik Żabianka.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Żabianka brzmi: żabianecki, np. żabianecki deptak.

 

Orunia

Dzisiejsza południowa część Gdańska – Orunia – niegdyś była osadą, a potem wsią. W 1356 r. osada nazywała się Orana (czyt.: Orania). Z kolei ta nazwa wywodziła się od rzeki Orani3).

Istnieją dwie hipotezy dotyczące etymologii nazwy rzeki Orania. Jedna wskazuje na pochodzenie nazwy od staro-cerkiewno-słowiańskiego wyrazu (zawierającego rdzeń *or-) znaczącego ‘koń’ i wtedy Orania byłaby nazwą ‘rzeki rwącej, prędko płynącej jak pęd rumaka’, zaś druga – od czasownika orać i wówczas Orania byłaby ‘rzeką żłobiącą, orzącą dno’.

Nazwa osady (a potem wsi) Orania zmieniła się na Orunia, ponieważ w gwarach kaszubskich samogłoska „a” pod wpływem spółgłoski nosowej „n” uległa zwężeniu do „u”. Już w 1749 r. pisano Orunia. Tę kaszubską postać Orunia w 1948 r. uznano za nazwę urzędową.

Barbara Ellwart

 

1) Wrzeszcz to nazwa topograficzna – związana z ukształtowaniem, wyglądem i właściwościami terenu.

2) Zrekonstruowane formy oznacza się gwiazdką: *.

3) Rzeka Orania dziś nazywa się Oruński Potok.

 

Download PDF
Powrót Drukuj stronę