Starogard Gdański

Starogard Gdański – miasto powiatowe w województwie pomorskim – jest jedną z najstarszych miejscowości Polski północnej, która powstała prawdopodobnie na terenie osady neolitycznej istniejącej 4 tysiące lat p.n.e. Etymologia nazwy miasta jest wyjątkowo przejrzysta, bo dzisiejszy Starogard to po prostu dawny Stary Gród.

 

Dlaczego Stary Gród

Na terenie obecnego Starogardu Gdańskiego, położonego nad rzeką Wierzycą, w dawnych wiekach budowano grody obronne i osady otwarte. Książę pomorski Grzymisław w 1198 roku zapisał lewobrzeżną twierdzę drewniano-kamienną joannitom, natomiast prawobrzeżną część w 1305 roku kupili Krzyżacy od Piotra Święcy. Krzyżacy zbudowali miasto twierdzę o charakterze obronnym i nadali mu w 1348 roku prawa miejskie. Co ciekawe, w czasach Rzeczypospolitej Szlacheckiej miasto, które w 1466 r. wróciło pod panowanie królów polskich, stało się ważnym ośrodkiem życia politycznego Pomorza. Tu odbywały się sądy grodzkie i ziemskie oraz zjazdy sejmikowe.

 

Najstarsze zapisy

Pierwszy znany zapis nazwy miasta – Starigrod – znajduje się w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława z 11 listopada 1198 r. (chociaż prof. Bogusław Kreja z Uniwersytetu Gdańskiego podaje jeszcze wcześniejszą datę – 1186 r.), w 1269 r. odnotowano nową wersję nazwy miasta: Stargarde, zaś w 1276 r. w jednym z dokumentów zanotowano Staregarde. W 1566 r. po raz pierwszy pojawiła się forma Starogard.

 

Starogard Gdański

Współczesna nazwa Starogard Gdański funkcjonuje od połowy XX wieku. W 1950 roku do rzeczownika Starogard dodano przydawkę Gdański, w celu odróżnienia stolicy Kociewia od innych miejscowości mających taką samą lub podobną nazwę; choćby od zachodniopomorskiego Stargardu  Szczecińskiego.

 

Historia nazwy Starogard

Nazwa Starogard składa się z dwóch członów: przymiotnika stary i rzeczownika gród.

Jak pisze profesor Kreja, „pierwotnie było to zapewne zestawienie Stary Gród”, w którym oba człony się odmieniały (np. w Starym Grodzie), a później prawdopodobnie powstał zrost z pierwszym członem nieruchomym Starygród (w Starygrodzie). Ponieważ akcent padał na pierwszą sylabę, doszło do zredukowania samogłoski „-y-” i w XIII wieku pojawił się zapis Stargrod. Dopiero w XVI w. pojawiła się forma z „-o-”
Starogard.

Jak łatwo dostrzec, istotna zmiana zaszła także w drugim członie nazwy; z „-gród” na „-gard”. Do pierwszej połowy XIII w. była pierwsza postać: Stargrod, z grupą „-ro-”, a w drugiej połowie tego stulecia pojawiła się forma Stargarde, z grupą „-ar-” charakterystyczną dla Pomorza. Potwierdzają to liczne przykłady nazw miejscowości, choćby: Karwia, Garczyn, Białogard, Stargard (do niedawna Stargard Szczeciński).

 

Dla dociekliwych

Na temat oboczności: „-ro-”//„-ar-” napisano wiele prac naukowych. Istnie także interesująca opinia na temat występowania oboczności „-gród//-gard”, dotycząca tylko Starogardu położonego niedaleko Gdańska. Zawarta jest ona w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydawanym w latach 1880-1902 w Warszawie – stanowiącym cenne źródło wiadomości geograficznych, historycznych, gospodarczych, demograficznych i biograficznych. Czytamy tam m.in.: „Starogard (…) zalicza się do najstarszych osad na Pomorzu. Odnosi się to jednakowoż tylko do starego miasta – castrum Starigrod; trzeba bowiem rozróżniać książęcy Stary gród na lewej stronie Wierzycy od krzyżackiego Stargard na prawej stronie. Pierwszego należy szukać, gdzie dziś jest dworzec kolei żelaznej”.

Barbara Ellwart

Download PDF
Powrót Drukuj stronę