Media polskie czy polskojęzyczne?

W Polsce 76 procent sprzedanych w zeszłym roku egzemplarzy mediów drukowanych to pisma należące do kapitału zagranicznego, 24 procent to kapitał polski. Jeszcze gorzej jest, jeśli weźmiemy pod uwagę prasę lokalną i regionalną, gdzie ponad 80 procent rynku należy do koncernów zagranicznych.

Wraz z polską transformacją polityczną i gospodarczą, która nastąpiła na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, zaczęła się również zmieniać sytuacja w mass mediach. Doszło do likwidacji ówczesnego właściciela większości polskich gazet RSW „Prasa – Książka – Ruch”. To miejsce zaczęły zajmować różne spółki czy spółdzielnie dziennikarskie. Jednak polskim podmiotom brakowało finansów. Łączyły się więc z zagranicznym kapitałem w ramach spółek joint venture czy spółek akcyjnych. W ten sposób na polski rynek zaczął wchodzić zagraniczny kapitał, który postrzegał Polskę jako bardzo atrakcyjny rynek. Za niską cenę można było nabyć sporo tytułów z wieloletnią tradycją, zapleczem redakcyjnym i stałymi czytelnikami. Polacy z euforią dążyli do otwarcia rynku informacyjnego, pozbywali się sterowanych i cenzurowanych mass mediów państwowych, ale nie mając pieniędzy i doświadczenia w kierowaniu ruchem kapitałowym chętnie korzystali z pomocy obcego kapitału. Początkowo był to głównie kapitał francuski, który dość szybko zamienił się na niemiecki.

media1

 

Króluje kapitał niemiecki

Dzisiaj tylko kilkanaście procent wszystkich krajowych gazet jest w rękach polskich. Związek Kontroli Dystrybucji Prasy obecnie kontroluje na terenie Polski 298 tytułów, w tym 36 dzienników i 262 czasopisma. Dane ZKDP wykazują, że Wydawnictwo Bauer (Niemcy) w 2016 r. sprzedało 230 mln egzemplarzy gazet, czasopism, magazynów i poradników. Spółka ta posiada najwięcej tytułów – spośród 298 aż 52, aczkolwiek oficjalnie podaje, że wydaje tylko 44 tytuły, bowiem niektóre z nich znalazły się w spółkach córkach albo innych powiązaniach. Podobnie rzecz ma się z pozostałymi wydawnictwami. Ringier Axel Springer (Niemcy) przyznaje się do trzech dzienników: „Fakt”, „Przegląd Sportowy” i „Sport”, razem 11 tytułów. Wydawnictwo to w 2016 r. sprzedało 107 mln egzemplarzy. Na trzecim miejscu pod względem sprzedaży – 95 mln egzemplarzy – plasuje się Polska Press Grupa (Niemcy). Spółka ta, po przejęciu w październiku 2016 r. dwóch tytułów, posiada 20 dzienników lokalnych, spośród wszystkich 36 dzienników wydawanych w Polsce. Należy też dodać, że Polska Press, oprócz prasy, posiada około 60 serwisów internetowych i ogłoszeniowych, a także oficjalnie 8 drukarni, nieoficjalnie 11. Na owe 36 dzienników zaledwie 7 należy do czysto polskich właścicieli, pozostałe są albo w całości własnością obcego kapitału, albo w znacznej części dofinansowywane.

Na 19 koncernów wydających ogólnopolskie pisma dziewięć z nich należy do koncernów zagranicznych (Bauer, Ringier Axel Springer, Polska Press, Edipresse Polska, Burda International, Phoenix Media, Marquard Media, Egmont Polska i Bonnier Business Polska). Pozostałe teoretycznie są polskie (Agora, ZPR Media, Grupa Gremi, Westa Druk Mirosław Kuliś, Fundacja Gościa Niedzielnego, Polityka, PMPG Polskie Media, Fratria, Media Service Polska). Z kolei Infor Biznes, wydający „Gazetę Prawną”, ma większościowy udział kapitału polskiego, ale 49 proc. przynależy do Ringier Axel Springer.

 

Polscy wydawcy

Część polskich gazet, jak np. „Rzeczpospolita” wydawana przez Gremi Business Communication (dawniej Gremi Media, która przekształciła się w spółkę Presspublica z 51-procentowym kapitałem brytyjskim i 49-procentowym kapitałem Skarbu Państwa. Wydawała ona m.in. „Przekrój”, ale został on sprzedany), w 2014 r. nawiązała współpracę z agencją SEMAHEAD należącą do Grupy Interia.pl. A ta z kolei obecnie przynależy do spółki Bauer. Podobnie jest z Agorą wydającą m.in. „Gazetę Wyborczą”, która  jest polska. Notabene część akcji Agory wykupił George Soros, amerykański finansista i teoretycznie filantrop, a w rzeczywistości „najniebezpieczniejszy człowiek świata”, jak twierdzi Andreas von Rétyi, znany niemiecki politolog i publicysta. Spółka Agora, której dyrektorem jest Adam Michnik, wydaje: Avanteen, Avanti, Cztery Kąty, Dom & Wnętrze, Dziecko, Gazeta Wyborcza, Książki, Kuchnia, Logo, Ładny Dom, Magnolia, Metro, Wysokie Obcasy.

Zorientowanie się w gąszczu owych powiązań jest niezwykle trudne. Reasumując, nawet polskie media mają tak niejasne powiązania, że trudno jednoznacznie ustalić, kto jest ich prawdziwym właścicielem. Stąd też niemożliwe jest ustalenie, jaki procent podmiotów o kapitale zagranicznym kontroluje rynek prasy w Polsce. Podaje się, że jest to pomiędzy 80 a 90 proc., jeśli chodzi o prasę lokalną i regionalną, a ponad 70 proc. w kontekście wszystkich ukazujących się w Polsce tytułów, a także telewizji, radia i portali internetowych. Oczywiście mamy trochę kapitału polskiego i nawet sporo tytułów, jak chociażby „Tygodnik Solidarność”, ale wśród zalewu kolorowych pism są to wydania niszowe.

 

Tygodniki w Polsce

Rynek tygodników politycznych i opiniotwórczych wydawanych w Polsce nieco różni się od rynku prasy codziennej. Występuje kilka tytułów całkowicie przynależnych do polskiego kapitału i porównywalnych z tytułami obcych wydawców, jeśli chodzi o liczbę sprzedanych egzemplarzy. Przykładem jest „Gość Niedzielny” – ponad 130 tys. egzemplarzy w 2016 r., ale w maju 2017 r. jego sprzedaż spadła do 121 520 egzemplarzy. Dla porównania „Newsweek Polska”, wydawany przez niemiecki koncern Ringier Axel Springer Polska w 2016 r. uzyskał nakład ponad 112 tys. egzemplarzy, a w maju 2017 r. jego sprzedaż spadła do 95 212 egzemplarzy. Na czwartym i piątym miejscu znajdują się tygodniki prawicowe „Sieci” i „Do Rzeczy”.

Polacy wolą jednak pisma plotkarskie wydawców niemieckich, np. „Tele Tygodnik” z nakładem ponad 700 tys. egzemplarzy w maju 2017 r., czy „Życie na Gorąco” ze sprzedanymi 529 106 egzemplarzami

 

Nie tylko prasa

Głównym „dostawcą” informacji, ale też medium kształtującym światopogląd we współczesnym świecie jest telewizja, radio, a wśród młodego pokolenia portale internetowe.

W Polsce występuje kilkaset kanałów telewizyjnych. Jednak prawie 90 proc. udziału w rynku telewizyjnym skupia 18 podmiotów. Trzy z nich są liczące się, bo obejmują aż 70 proc. rynku: Telewizja Polska, Grupa TVN i Cyfrowy Polsat. TVN od 2015 r. należy do firmy amerykańskiej Scripps Networks Interactive. Telewizjom lokalnym, osiedlowym, religijnym bardzo trudno jest się przebić po zamianie pasm analogowych na cyfrowe, bo na to trzeba mieć specjalne pozwolenia. Wiele z nich przestało funkcjonować albo nadają w internecie.

Jeśli chodzi o radio, to najpopularniejszą rozgłośnią jest RMF FM, która należy do niemieckiego Bauera. Cała Grupa RMF, łącznie ze stacją RMF Classic, jest własnością Niemców. Posiada ona 28 proc. udziałów w rynku radiowym. Drugą najchętniej słuchaną rozgłośnią jest Radio Zet (19 proc. udziałów). Zarządza nią kapitał francuski. W rękach Francuzów znajdują się też inne rozgłośnie, jak Radio Zet Gold, Radio Zet Chilli, Antyradio oraz Radio Plus. Polskie Radio ma 18 proc. udziału w rynku. Dla porównania: warszawska Prowincja Redemptorystów, która jest właścicielem Radia Maryja, kontroluje zaledwie 2 proc. rynku. Natomiast około 5 proc. rynku opanowała Agora ze swoimi rozgłośniami: Radio Pogoda, Radio Tok FM, Radio Złote Przeboje, Rock Radio. Istnieje jeszcze kontrolowana przez ZPR Media Grupa Radiowa Time o jednoosobowym kapitale polskim z nie do końca wyjaśnionymi powiązaniami. Jest ona właścicielem m.in. Radia Eska. Wiele polskich rozgłośni, jak chociażby Radio Wnet, z powodu blokady głównych potentatów o obcym kapitale, ma problemy z dostępem do multipleksu, więc nadają wyłącznie przez internet.

 

Portale internetowe

Spośród czterech głównych portali internetowych polski kapitał posiada tylko Wirtualna Polska (17 mln użytkowników. Dane za: badanie Gemius/ PBI, czerwiec 2016). Na drugim miejscu plasuje się Grupa Onet-RASP (16,5 mln użytkowników) ze spółki Ringier Axel Springer Polska. Ten właściciel posiada również inne portale, jak: kozaczek.pl, milionkobiet.pl, Nk.pl, Skapiec.pl. Trzecie miejsce pod względem użytkowników zajmuje Grupa Interia.pl Bauera (13 mln). Na czwartym znajduje się Grupa Gazeta.pl, której właścicielem jest Agora (12 mln użytkowników). Sporo portali internetowych posiada szwajcarski koncern Edipresse Polska: afterparty.pl, babyonline.pl, blogierki.pl, fleszstyle.pl, fotoona.pl, gotujmy.pl, niania.pl, opiekaseniora.pl, opiekazwierzat.pl, polki.pl, pomocedomowe.pl, pomocni.pl, wizaz.pl. Swoje portale ma też Polska Press: alegratka.pl, coigdzie.pl, dom.gratka.pl, ekstraklasa.pl, gratka.pl, grupa ebudownictwo.pl, gruper, langloo.com, motofakty.pl, motogratka.pl, naszemiasto.pl, natablicy.pl.

Nie można zapomnieć o portalach kojarzonych z prawicą: wpolityce.pl, niezalezna.pl, fronda.pl. Te dwa pierwsze są bardzo często cytowane, a ich „klikalność” też wciąż rośnie.

 

Sytuacja mediów we Francji i w Niemczech

Z raportu o koncentracji w mediach na terenie Francji oraz Niemiec, przeprowadzonego przez Instytut Staszica, można się dowiedzieć, że oba te kraje posiadają rozwinięte prawodawstwo antykoncentracyjne. Wynika to między innymi z założenia, że dominacja jednej grupy kapitałowej, czasem kilku, ale ze sobą ściśle powiązanych, może prowadzić do ujednolicenia przekazu oraz ograniczania treści przekazu. Dlatego w owych państwach, aby zachować pluralizm, stopień koncentracji jest uregulowany prawnie. Zarówno w Niemczech, jak i we Francji występuje silne poczucie tożsamości kulturowej. W teorii mówi się o wolności słowa i pluralizmie poglądów, w praktyce jednak zwycięża wszechpanująca poprawność polityczna, w przypadku Niemiec dbałość o korzystny wizerunek państwa. Stworzono więc tam takie prawo, które nie dopuszcza do monopolizacji, ale też gwarantuje podmiotom krajowym dominację na wewnętrznym rynku medialnym. Przepisy te skupione są przede wszystkim na prasie codziennej i telewizji. Ponadto w krajach tych występują silne związki zawodowe broniące praw dziennikarzy. Respektowana jest niezależność dziennikarska. Dziennikarze są też udziałowcami w strukturze własnościowej mass mediów.

 

W Niemczech tylko niemieckie

W Niemczech obok mediów publicznych funkcjonują nadawcy prywatni oraz społeczni. Jest to rynek z dominacją kapitału rodzimego. Niemożliwością jest dopuszczenie do takiej sytuacji, jaka miała miejsce z wchodzeniem na multipleks Telewizji Trwam, kiedy to dopiero po 140 marszach protestacyjnych organizowanych w różnych miejscach w Polsce udało się uzyskać całkowicie komercyjną koncesję, kosztującą miliony. Blokowanie tego nadawcy wynikało z czysto ideologicznych przesłanek. Jeśli chodzi o niemiecką prasę, to obecnie około 60 proc. należy do 10 koncernów wydawniczych wyłącznie kapitału niemieckiego. Pozostałe są też własnością w większości niemiecką, ale znajdującą się w rękach drobnych właścicieli. Rynek czasopism jest podobny. Chodzi o to, aby zapobiec dominacji jednego lub dwóch przedsiębiorstw medialnych. Przyjętym progiem jest 30 proc. oglądalności, słuchalności czy czytelnictwa. Jeśli dany koncern jest jednocześnie właścicielem rozgłośni radiowych, prasy codziennej czy reklam, to nie wolno mu przekroczyć poziomu 25 proc. W 2016 r. wychodziło 344 dzienników, z tego ¾ to prasa lokalna i regionalna o kapitale rodzimym. Telewizja w Niemczech w ponad 90 proc. jest niemiecka. Dzieli się na telewizję publiczną o kapitale niemieckim i prywatną o większościowym kapitale niemieckim. Spośród kapitału zagranicznego, w tym amerykańskiego i francuskiego, żadnemu nie udało się przekroczyć 1 proc. udziału w rynku. Radio w Niemczech to głównie są to nadawcy publiczni. Prywatne rozgłośnie radiowe związane są z federalną strukturą kraju. Spośród 20 najpopularniejszych serwisów internetowych 12 należy do niemieckich koncernów wydawniczych. Przyjęcie w poczet Unii krajów z Europy Wschodniej i Środkowej stworzyło niemieckim koncernom medialnym możliwość całkowitego przejęcia lokalnych przedsiębiorstw tego regionu, w tym Polski.

 

We Francji większość francuska

We Francji każdy ma prawo założyć pismo, ale, zgodnie z przepisami prawnymi z października 1984 r. określa się limit 15 proc. całkowitego nakładu dzienników ogólnokrajowych (publikacji o charakterze informacyjnym) i 15 proc. regionalnych jaki może posiadać jedno przedsiębiorstwo. Zapis z sierpnia 1986 r. mówi o nie przekraczaniu 30 proc. zasięgu nakładu ogólnokrajowego wszystkich publikacji tego typu na terenie Francji. Ustawa audiowizualna odnosi się też do obcego kapitału i tak cudzoziemiec może posiadać najwyżej 20 proc. kapitału spółki lub prawa głosu w spółce, która ma licencję do nadawania sygnału radiowego lub telewizyjnego po francusku. Największe grupy medialne (Bolloré i Lagardère Active) należą do Francuzów. Jedynym dużym zagranicznym kapitałem jest niemiecka Grupa Bertelsmann Franc. Ograniczenia prawne dotyczą też dostępu do liczby oraz typów licencji.

 

Poprawni politycznie

Wydawanie czasopism, np. kobiecych, czy młodzieżowych przez głównie koncerny niemieckie o liberalnych poglądach, wpływa na kształtowanie sposobu myślenia i zachowań znacznej części polskiej społeczności. Rezygnuje się w owych pismach z prezentowania wartości etycznych, patriotycznych, prorodzinnych, tożsamościowych, religijnych,   promuje, pod hasłem wolności i demokracji, unifikację, globalizację, komercjalizację, równość czy ujednolicenie płci, aborcję… Wręcz narzuca się sposób myślenia, czego znakomitym przykładem jest „słynny” list prezesa Ringier Axel Springer Media (niemiecko-szwajcarski koncern) do pracowników polskiego oddziału firmy, oceniający reelekcję Donalda Tuska na szefa Rady Europejskiej. Mark Dekan w marcu 2017 r. pisząc do podległych sobie polskich dziennikarzy, instruował ich, jak powinni oceniać polski rząd, dając przykład ostrej krytyki. Po czym zaapelował do dziennikarzy, „że nadszedł czas, aby włączyć się do gry”.

 

Negatywne skutki koncentracji mass mediów przez zagraniczny kapitał

zanik różnorodności

obniżenie jakości tekstów (plotkarstwo, sensacja)

unifikacja treści

monopolizacja głównie na rynkach lokalnych

brak dostępu do pełnej informacji i manipulowanie opinią publiczną

brak możliwości wyrażania swoich poglądów i niezależności

przenoszenie obcych wzorców kulturowych

serwowanie pustych, nic nieznaczących treści

ingerencja w politykę redakcyjną

wzrost oglądania zamiast czytania

ograniczanie konkurencji

komercjalizacja

w pierwszym etapie ceny dumpingowe, następnie wzrost cen

ograniczona wolność dziennikarzy, stosowanie mobbingu

zmniejszenie zatrudnienia na umowę o pracę, a zwiększenie współpracy za wierszówkę przy takim samym obciążeniu, jak praca na umowę, wyzysk

brak możliwości zmiany miejsca pracy przez dziennikarzy

trudność w ustaleniu rzeczywistego właściciela

transfer zysków za granicę.

 

Tytuły wydawane przez spółkę Ringier Axel Springer Polska

On i Styl/Ona i Styl (miesięcznik dla Makro Cash & Carry), Auto Świat, Auto Świat 4×4, Auto Świat Auta Używane Katalog, Auto Świat Classic, Auto Świat Poradnik, CKM, Co słychać? (miesięcznik dla pracowników PTC), Cosmopolitan, Esquire, Fakt, Fakt Gwiazdy, Fakt TV, Fakt Zdrowie, Forbes, Hot Moda & Shopping, Joy, Komputer Świat, Komputer Świat Niezbędnik, Magazyny: Newsweek, Newsweek Historia, Pierwszy Milion, Playboy Polska, Przegląd Sportowy, Puls Intercity (magazyn pracowników PKP Intercity), Rossnę! (kwartalnik parentingowy dla sieci Rossmann), segment Custom Publishing, Shape,
Skarb (magazyn lifestylowy dla sieci Rossmann), Sport, Szerokiej Drogi (kwartalnik PKN Orlen), Sztuka Dobrego Wyboru Dolce Vita (kwartalnik dla Alma Market SA), Tanie Leki (dwumiesięcznik dla sieci Apteka i Partnerzy), T-Mobile-trendy.pl (portal internetowy dla PTC), TopGear, Voyage.

 

Tytuły wydawane przez Polska Press

Autogiełda Wielkopolska, Dziennik Bałtycki, Dziennik Łódzki, Dziennik Polski, Echo Dnia, Express Ilustrowany, Fakty Jasielskie, Fakty Nyskie, Fakty Ostrowieckie, Gazeta Codzienna Nowiny Woj. Podkarpackie: Rzeszów, powiat rzeszowski, Krosno, powiat krośnieński, Mielec, powiat mielecki, Przemyśl, powiat przemyski, Stalowa Wola, powiat stalowowolski, Tarnobrzeg, powiat tarnobrzeski, powiaty: leżajski, łańcucki, strzyżowski, jarosławski, przeworski, lubaczowski, bieszczadzki, leski, sanocki, brzozowski, jasielski, dębicki, ropczycko-sędziszowski, kolbuszowski, niżański, Gazeta Lubuska, Pleszewska, Pomorska, Wojewódzka, Współczesna, Głos Dziennik Pomorza, Kramik Plus, Kurier Gdyński, Kurier Lubelski, Kurier Poranny, Moto Express, Moto Jarmark, Moto Salon, Nasza Historia, Nowa Trybuna Opolska, Nowiny Goleniowa i Nowogardu, Podlaskie, Sokólskie, Suwalskie, Panorama Kłodzka, Legnicka, Świdnicka, Wałbrzyska, Zgierska, Tygodnik Motoryzacyjny Jarmark.

 

Tytuły wydawane przez Bauer Media Polska

Auto Moto, Bella Relaks, Bravo, Bravo Girl, Bravo Love, Bravo Sport, CD-Action, Chwila dla Ciebie, Dobry Tydzień, Fun Club, Grazia, Kobieta i Życie, Kurier TV, Mam dziecko, Motor. Poradnik Kupującego. Na Żywo, NAJ, Olivia, Pani, PC Format, Rewia, SHOW, Super TV, Świat i ludzie, Świat Kobiety, Świat Seriali, Świat Wiedzy, Takie jest życie, Tele Max, Tele Świat, Tele Tydzień, Tina, To & Owo, TV 14, Twist, Twoje Imperium, Twój Styl, Życie na Gorąco oraz wydawnictwa poradnicze, rzeczy używane…

 

Tytuły wydawane przez Hubert Burda Media – polską filię niemieckiego holdingu

Chip, Claudia, Coaching, Elle, Focus Historia, Gala, Glamour, Horoskop, InStyle, National Geographic Traveler.

 

Tytuły wydawane przez szwajcarski koncern Edipresse Polska

Be Active. Dietetyka & Fitness, Będę mamą, Cienie i Blaski, Co przyniesie los, Flesz. Gwiazdy&Styl, Kropka TV, Magazyny, Mamo, to ja, Moje Smaki Życia, Okruchy Życia – Historie Prosto z Serca, Pani Domu, Party, Życie Gwiazd, Poradnik Domowy, Prawdziwe Życie, Przedszkolak, Przyjaciółka, Sekrety Serca, Twoje Dziecko, Twój Maluszek, Uczucia i Tęsknoty, Uroda, Uroda Życia, Vita, VIVA!, Moda, Z Biegiem Dni, Zawsze miłość.

Maria Giedz

 

 

Download PDF
Powrót Drukuj stronę