Historia. 14 lutego 1942. Armia Krajowa

14 lutego 1942 roku rozkazem Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych, gen. Władysława Sikorskiego Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową.

armia_krajowa

Choć z dala swą mamy rodzinę i bliskich,
My polscy żołnierze od Gór Świętokrzyskich,
Lecz chciały niebiosa, by krew nam na wrzosach
Wolności ścieliła kobierce.

Więc szumcie nam jodły piosenkę,
Rodacy podajcie nam rękę,
Wśród lasów, wertepów, na ostrzach bagnetów
Wolności niesiemy jutrzenkę.

Nie dbamy o spokój, nie dbamy o ciszę,
A do snu nas głuchy szum jodeł kołysze,
Pod głową w chlebaku żelazo granatów,
A uśmiech na twarzy spokojny.

Początki Armii Krajowej sięgają konspiracyjnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski. 26 września 1939 r. gen. Juliusz Römmel,  specjalny wysłannik marsz. Edwarda Rydza Śmigłego, który – wbrew tardycji i honorowi oficera, opuścił walczący kraj, powierzył gen. Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi pełnomocnictwo do tworzenia polskiej organizacji podziemnej i mianował go jej komendantem. Służba Zwycięstwu Polski szybko rozrastała się i dołączały do niej inne podziemne organizacje. Generał Tokarzewski wraz ze swoim zastępcą i szefem sztabu pułkownikiem Stefanem Roweckim zorganizowali grupy wywiadowcze oraz sieć kurierską.
Z gen. Michałem Karaszewiczem-Tokarzewskim wiąże się też zgoła inna, arcyciekawa historia. Był to jeden z najwyżej postawionych polskich teozofów, uczestnik seansów Polskiego Towarzystwa Teozoficznego. Karaszewicz-Tokarzewski był także jednym z najaktywniejszych polskich wolnomularzy. Należał do Wielkiej Loży Narodowej Polski i Zakonu Le Droit Humain. Uzyskał 33. stopień wtajemniczenia. Ten znakomity wojskowy, weteran wojny 1919-21 zmarł w Casablance w latach 60.

Kiedy w Paryżu powstał Rząd Polski na uchodźstwie premier i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski na początku grudnia 1939 r. powołał organizację zbrojną – Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). SZP podporządkowała się decyzji Sikorskiego i weszła  w skład ZWZ, której  Komendantem Głównym został gen. Kazimierz Sosnkowski. Na terenie okupowanego kraju przez Niemców komendantem ZWZ został mianowany płk Stefan Rowecki, a na terenie sowieckiej okupacji komendantem został gen. Tokarzewski.

Po aresztowaniu gen. Tokarzewskiego Komendantem ZWZ na cały kraj został płk Rowecki. 14 lutego 1942 r. gen. Sikorski przemianował ZWZ na Armię Krajową a jego dowódcą został generał bryg. Stefan Rowecki „Grot”.
Armia Krajowa jako część składowa Polskich Sił Zbrojnych przejęła główny ciężar działań zmierzających do wyzwolenia kraju spod okupacji niemieckiej. W skład tej największej podziemnej armii w okupowanej Europie weszło ok. 200 organizacji. Stała się ona zalążkiem Polskiego Państwa Podziemnego.

Niestety, w 1943 roku AK nie powstrzymała rzezi Polaków na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, nie osiągnęła celów militarnych jak wyzwolenie i utrzymanie miast od Wilna, Lwowa po Warszawę. Powstanie wywołane w stolicy przyniosło hekatombę ofiar i nie osiągnęło celów.

Jednak organizacja utrzymała przynajmniej podstawy państwowości, tępiąc wszelkie przejawy kolaboracji, edukację, tworząc obszary wolności m.in. na Wykusie, Podhalu, Wileńszczyźnie, chroniąc ludność cywilną, powstrzymując m.in. wysiedlanie Zamojszczyzny.

Obrona ludności cywilnej jest bowiem celem partyzantki, nie zaś wypełnianie straczeńczych idei politycznych.

Kolejnymi dowódcami AK byli generałowie: Stefan Rowecki ps. Grot – do 30 czerwca 1943 r., Tadeusz Komorowski ps. Bór – do 2 października 1944 r. i Leopold Okulicki ps. Niedźwiadek – do 19 stycznia 1945 r. Organem dowodzenia AK była Komenda Główna AK.

Latem 1944 r. w AK było  już ponad 300 tys. zaprzysiężonych. Kadra AK rekrutowała się z oficerów i podoficerów armii przedwrześniowej oraz z absolwentów tajnych  Kursów Szkoły Podchorążych Rezerwy i Zastępczych Kursów Podoficerów Piechoty, a także przerzucanych do kraju oficerów tzw. „cichociemnych”. 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego, zamiast pośpieszyć na pomoc walczącej stolicy i AK wykrwawiła się w operacji „Market Garden”, wyjątkowo nieudolnie prowadzonej przez brytyjskie dowództwo w Niderlandach.

Na terenie okupowanego kraju AK realizowała swe cele poprzez prowadzenie walki bieżącej, dywersji i przygotowywanie powstania powszechnego.

Wykonaniem akcji sabotażowo-dywersyjnych i specjalnych zajmowały się Związek Odwetu, „Wachlarz” i Kierownictwo Dywersji „Kedyw” pod nadzorem Kierownictwa Walki Konspiracyjnej. Kulminacją walki było Powstanie Warszawskie stanowiące element akcji „Burza”.

Liczebność organizacji wahała się w granicach 300 tys. członków, przy czym latem 1943 roku szacowano ją na rekordową liczbę 380 tys, w tym ok. 10 tys. oficerów. Była najsilniejszą i najlepiej zorganizowaną armią podziemną z działających w tamtym czasie w Europie. Oczywiście nie mówimy tu o oddziałach zbrojnych, lecz o konspiracji jako takiej.

Komendant Główny AK podlegał Naczelnemu Wodzowi Polskich Sił Zbrojnych.
Głównym zadaniem AK było prowadzenie oporu zbrojnego przeciwko okupantowi hitlerowskiemu oraz przygotowanie ogólnokrajowego powstania.

Podstawowymi formami działania był sabotaż, dywersja, wywiad i propaganda, a także wydawanie konspiracyjnej prasy. Pod koniec 1942 roku coraz częściej dochodziło do działań partyzanckich.

W styczniu 1944 roku, gdy wojska sowieckie przekroczyły granice Polski, Armia Krajowa podjęła współpracę z oddziałami Armii Czerwonej, tocząc walki z cofającymi się wojskami niemieckimi. Pierwsze kontakty polsko-sowieckie ujawniły rzeczywiste zamiary władz sowieckich, które nie godziły się na obecność polskich oddziałów partyzanckich i administracji cywilnej podległej rządowi w Londynie. Już w 1943 r. dochodziło do zatargów zbrojnych z partyzantką sowiecką i żydowską.

Sowieci swoje plany realizowali za cichym przyzwoleniem aliantów zachodnich. Rozpoczęły się aresztowania żołnierzy AK. W Puszczy Augustowskiej „zniknęło” ok. 600 Polaków. Zapełnił się AK-wocami Zamek w Lublinie i ponownie baraki na Majdanku.

19 stycznia 1945 roku rozwiązana została AK. W lasach pozostali Niezłomni.

Po zakończeniu wojny część akowców odmówiła dokonania demobilizacji i kontynuowała walkę z władzami komunistycznymi. Żołnierze AK oraz innych organizacji (WiN, NSZ, NOW) byli prześladowani do 1956 r., a niektórzy opuszczali więzienia w latach 60. Wiele zostało zamordowanych. Rehabilitacja publiczna „żołnierzy wyklętych” nastąpiła po 1989 r.,  a de facto trwa.

Artur S. Górski

Zdjęcie: Opaska noszona przez żołnierzy Armii Krajowej / Wikimedia Commons
Download PDF
Powrót Drukuj stronę