Czy były pracodawca może żądać zwrotu odprawy wypłaconej z tytułu zwolnienia grupowego?

W świetle ostatnich wydarzeń, gdzie syndyk masy upadłości Stoczni Marynarki Wojennej SA w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w Gdyni domaga się zwrotu wypłaconych pracownikom odpraw z tytułu zwolnienia grupowego, powołując się na fakt zasądzanych przez sąd odszkodowań, należy wyjaśnić charakter powołanej odprawy w korelacji prawa do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego bądź niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę.

Zakres stosowania ustawy o zwolnieniach grupowych
Pracownik zwalniany z przyczyn niedotyczących pracowników na podstawie ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. nr 90 poz. 840 ze zm.) ma prawo, po spełnieniu określonych w niej warunków, do odprawy pieniężnej.
W sferze podmiotowej powołaną ustawę o zwolnieniach grupowych stosuje się tylko do tych pracodawców, którzy zatrudniają co najmniej 20 pracowników.

Przyczyna zwolnienia
Dla oceny istnienia przyczyn rozwiązania stosunku pracy, o których mowa w powołanej ustawie, decydujący jest moment podejmowania przez pracodawcę decyzji o zwolnieniu pracownika (tak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 1995 r., I PRN 6/95). Istniejące w dacie wypowiedzenia umowy o pracę względy ekonomiczne, wymuszające zmniejszenie zatrudnienia, stanowią wystarczającą przyczynę rozwiązania umowy o pracę, także w przypadku, gdy zmiany organizacyjne związane z realizacją planów oszczędnościowych wystąpią po dokonaniu wypowiedzenia (wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2002 r., I PK 17/02, OSNP 2004, z. 12, poz. 208).

Przesłanki nabycia prawa do odprawy
Podstawową przesłanką stosowania przepisu art. 10 ustawy jest konieczność rozwiązania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracownika, jeżeli przyczyny te stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego rozwiązanie na mocy porozumienia stron. Jest poza dyskusją, iż przepis ten będzie miał zastosowanie do wypowiedzeń definitywnych i porozumień zawieranych z inicjatywy pracodawcy o rozwiązaniu stosunku pracy. Wątpliwości powstają przy rozwiązaniu stosunku pracy na podstawie wypowiedzenia zmieniającego. W wielu przypadkach odmowa zaaprobowania przez pracownika nowo zaproponowanych warunków pracy lub/i płacy może być kwalifikowana jako współprzyczyna rozwiązania umowy o pracę. W tym aspekcie decydujące znaczenie ma kontekst sytuacyjny oraz charakter propozycji złożonych przez pracodawcę. Przykładowo można tu wskazać pogląd sformułowany przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 listopada 2001 r. (I PKN 79/00), gdzie przyjęto, że rozwiązanie stosunku pracy wskutek wypowiedzenia warunków płacy, które prowadziłoby do radykalnego obniżenia wynagrodzenia pracownika przy niezmienionych wymaganiach, może być uznane za dokonane wyłącznie z przyczyn dotyczących pracodawcy i uzasadniać roszczenie o odprawę pieniężną.

Wysokość odprawy
Wysokość odprawy należnej pracownikowi jest uzależniona od jego zakładowego stażu pracy, a do jej obliczania stosuje się zasady obowiązujące przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy – w przepisach rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz. U. nr 2, poz. 14 z późn. zm.).
Odprawa pieniężna przysługuje w następującej wysokości:

  • jednomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 2 lata
  • dwumiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy od 2 do 8 lat
  • trzymiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy ponad 8 lat.

Odprawa a odszkodowanie
Na tle regulacji przyjętej w ustawie o zwolnieniach grupowych powstaje problem, czy odprawa pieniężna przysługuje pracownikowi, z którym stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn go niedotyczących w sytuacji, gdy pracownik w wyniku odwołania od wypowiedzenia do sądu pracy, uzyskał odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę.
W uchwale z dnia 13 grudnia 1990 r. Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że odprawa przysługuje pracownikowi niezależnie od zasądzonego na jego rzecz odszkodowania na podstawie art. 45 § 2 w związku z art. 471 k.p. Uzasadnieniem merytorycznym dla takiego stanowiska był argument, iż w obowiązujących przepisach brak szczególnej normy, która wykluczałaby kumulatywne dochodzenie odszkodowania i odprawy.
Jedynie w razie przywrócenia pracownika do pracy, na mocy wyroku sądu pracy wypłacona odprawa staje się świadczeniem nienależnym. Zatem na podstawie przepisu kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c. w związku z art. 300 k.p.) pracodawca może żądać zwrotu wypłaconej odprawy.
Niezależnie od powszechnie ugruntowanej interpretacji przepisów, syndyk Stoczni Marynarki Wojennej SA w upadłości likwidacyjnej rozpoczął procedurę składania oświadczeń o potrąceniu wierzytelności z tytułu (ich zdaniem) nienależnie wypłaconego świadczenia – wypłaconej odprawy, z wierzytelnością przysługującą pracowników z tytułu odszkodowań zasądzonych wyrokami. Jednym słowem – syndyk SMW domaga się zwrotu odprawy wypłaconej w myśl ustawy o zwolnieniach grupowych, dlatego że pracownicy na drodze postępowania sądowego wykazali uchybienia proceduralne w procesie zwolnienia grupowego i z tego tytułu sąd zasądził odszkodowanie z art. 471 k.p.
Należy podkreślić, że odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych i odprawa pieniężna wypłacana z tytułu takiego zwolnienia to dwie odrębne instytucje prawne.
Z uzasadnienia przywołanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2005 r. (w sprawie III PK 82/05) wynika, że mimo zasądzenia na rzecz pracownika odszkodowania, odprawa staje się świadczeniem nienależnym wówczas, gdy istniała przyczyna z art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, a odszkodowanie zasądzono ze względu na inne wadliwości wypowiedzenia. W indywidualnych sprawach Sąd Rejonowy w Gdyni zasądził zwolnionym pracownikom odszkodowania w myśl art. 471 kodeksu pracy nie dlatego, że przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę była nierzeczywista – w toku procesu sąd potwierdził, że ze względów ekonomicznych proces restrukturyzacji zakładu pracy był nieunikniony. Zasądzenie odszkodowania było związane z naruszeniem procedury zwolnienia grupowego, w postaci braku rzeczywistej konsultacji pracodawcy z zakładowymi organizacjami związkowymi w toku zwolnienia grupowego.
W tej sytuacji zatem pracownik nabył prawo do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem z przyczyn określonych w art. 12 ustawy o zwolnieniach grupowych i nie zachodzi materialnoprawna przesłanka żądania zwrotu odprawy wymienionej w art. 10 powołanej ustawy.

Stan prawny na 19.09.2013 r.

Maria Szwajkiewicz

Download PDF
Powrót Drukuj stronę